การสร้างมูลค่าเพิ่มทางการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมผ่านนาฏศิลป์หุ่นละครของไทย จากการศึกษาเปรียบเทียบกับการแสดงของละครหน้ากากของไทย และของคณะละคร Commedia dell’Arte

Abstract

ละครหน้ากากของไทยและของคณะ Commedia dell’Arte มีลักษณะคล้ายกันเป็นส่วนใหญ่ และมีแหล่งที่มาเดียวกัน คือ อาณาจักรกรีกโบราณ ผ่านการเผยแพร่โดยมีผู้ริเริ่มคือ กองทัพของกษัตริย์อเลกซานเดอร์มหาราชที่ไปบุกประเทศอินเดียประมาณ 300 ก่อนคริสตกาล และการแสดงหุ่นละครเงาของอินเดียที่เผยแพร่ไปยังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และเอเชียตะวันออก รูปแบบบทละครเริ่มจากร้อยกรองและเปลี่ยนเป็นร้อยแก้วในเวลาต่อมา รูปแบบการแสดงมีส่วนเหมือนกัน คือ 1)ตัวละครบางตัวใส่หน้ากากและบางตัวไม่ใส่หน้ากาก รวมทั้งการแต่งกายที่ตายตัวของแต่ละตัวละคร 2) ตัวละครมีสถานะในสังคม 3) ตัวละครผู้ช่วยพระเอกจะมีการเลียนแบบท่าทางของสัตว์และมีการเดินหรือกระโดดโลดเต้น และ 4) มีการเล่นมุขตลก และมีการแสดงอารมณ์ต่าง ๆ เช่น เศร้า รัก เหงา ตัดพ้อ โกรธ เหมือนกัน ส่วนวัตถุประสงค์การจัดการแสดงคล้ายกันคือ เพื่อหารายได้ เพื่อความบันเทิง เพื่อรับใช้ราชสำนัก เพื่อเชิญชวนนักท่องเที่ยว โดยเทศกาลคาร์นิวัลแบบเวนิส ที่ประเทศอิตาลี ซึ่งเป็นเทศกาลหน้ากากประจำปี มีผู้คนเข้าร่วมงานถึง 3 ล้านคน ในปัจจุบัน จากการดำเนินงานลงพื้นที่เพื่อให้บริการวิชาการแก่สังคม คณะผู้วิจัยมีความประสงค์ในการให้ความช่วยเหลือแก่คณะการแสดงหุ่นละครหน้ากากของไทยที่ยังคงต้องการการสนับสนุนด้านการประชาสัมพันธ์ เพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มทางวัฒนธรรมและเศรษฐกิจให้กับคณะการแสดงในระดับชุมชน จำนวน 3 คณะ ได้แก่ 1) คณะหุ่นละครเล็กสิปปธรรม 2) คณะหนังใหญ่วัดขนอน และ 3) คณะโขนผู้หญิงจันทร์เกษม การลงพื้นที่ดังกล่าวมีเป้าหมายเพื่อให้คณะการแสดงทั้งสามเป็นที่รู้จัก สามารถสร้างรายได้แก่เจ้าของและนักแสดง ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเยาวชน รวมถึงอนุรักษ์ศิลปะการแสดงหุ่นละครหน้ากากให้คงอยู่ต่อไปอย่างยั่งยืน นอกจากนี้คณะผู้วิจัยได้ดำเนินการจัดทำวิดีทัศน์เชิงสารคดีนำเสนอแก่คณะฑูตานุทูต เพื่อประชาสัมพันธ์ศิลปะการแสดงของไทยให้เป็นที่รู้จักในวงกว้าง โดยวิดีทัศน์ดังกล่าวประกอบด้วยการสัมภาษณ์ครูละครจากทั้งสามคณะพร้อมการสาธิตการแสดงและการอธิบายจุดเด่น จุดด้อยของแต่ละคณะ ข้อมูลที่ได้จะถูกนำไปใช้ในการวิเคราะห์และวางแนวทางในการพัฒนาองค์ความรู้และต่อยอดการเผยแพร่ศิลปะการแสดงหุ่นละครหน้ากากของไทยให้ก้าวสู่เวทีนานาชาติได้อย่างเป็นรูปธรรม

Thai masked performances and Italy’s Commedia dell’Arte share remarkable similarities and are believed to have originated from the same cultural roots of Ancient Greece. These traditions were transmitted through King Alexander the Great’s invasion of India around 300 BCE and later evolved through Indian shadow puppetry that spread across Southeast and East Asia. Both theatrical forms exhibit common elements: some characters wear masks while others do not; each has fixed and distinctive costumes; characters represent social status; comic assistants imitate animal gestures; and emotions such as sadness, love, humor, and anger are vividly expressed. Their purposes also align—to generate income, provide entertainment, serve royal courts, and promote tourism. A notable example is Italy’s Venetian Carnival, which attracts more than three million visitors annually. This research project involved community-based fieldwork aimed at supporting Thai masked and puppet troupes that require enhanced public promotion to increase their cultural and economic value. Three troupes were selected: (1) Sippatham Small Puppet Troupe, (2) Wat Khanon Large Shadow Puppet Troupe, and (3) Chankasem Women’s Khon Troupe. The project sought to strengthen recognition, generate sustainable income for performers—many of whom are youth—and preserve Thailand’s traditional performing arts. The research team produced a documentary video featuring interviews, demonstrations, and analyses of each troupe’s strengths and challenges, presented to diplomatic representatives for international dissemination. The project could be further developed to promote Thailand’s masked and puppet performances as a distinctive form of Soft Power on the global stage.