วัฒนธรรมเขมรโบราณในเขตอำเภอบ้านกรวด จังหวัดบุรีรัมย์

Abstract

เอกสารการศึกษาเฉพาะบุคคลฉบับนี้มุ่งศึกษาหลักฐานทางโบราณคดีช่วงวัฒนธรรมเขมรโบราณ ราวพุทธศตวรรษที่ 12 - 18 ในเขตอำเภอบ้านกรวด จังหวัดบุรีรัมย์ โดยใช้ข้อมูลแหล่งโบราณคดี และหลักฐานทางโบราณคดีมาพิจารณาร่วมกับเอกสารการสำรวจ และงานศึกษาที่เกี่ยวข้องในการศึกษาพัฒนาการ บทบาท และความสำคัญของพื้นที่แห่งนี้ในช่วงวัฒนธรรมเขมรโบราณ รวมถึงเพื่อศึกษาปัจจัยทางธรรมชาติ และปัจจัยทางวัฒนธรรมที่ส่งผลให้เกิดการเลือกใช้งานพื้นที่ ผลการศึกษาพบว่า แหล่งโบราณคดี และหลักฐานทางโบราณคดีที่พบในเขตอำเภอบ้านกรวด ช่วงวัฒนธรรมเขมรโบราณ แบ่งได้ 5 ประเภท ได้แก่ 1. ปราสาทหิน 2. แหล่งเตาเผาเครื่องถ้วย 3.แหล่งตัดหินทราย 4. แหล่งเตาถลุงเหล็ก 5. หลักฐานทางโบราณคดีประเภทอื่น ๆ ได้แก่ อ่างเก็บน้ำแนวคันดินโบราณ, หลักหินโบราณ และเศษภาชนะดินเผา โดยหลักฐานทางโบราณคดีได้รับรูปแบบอิทธิพลมาจากวัฒนธรรมเขมรโบราณ สามารถอธิบายพัฒนาการของพื้นที่ได้ 2 ช่วง ได้แก่ กลางพุทธศตวรรษที่ 16 – กลางพุทธตวรรษที่ 17 ตรงกับสมัยบาปวน ช่วงเวลาแห่งอำนาจสูงสุดของอาณาจักรเขมรโบราณที่แผ่ขยายเข้ามาถึงพื้นที่ภาคกลางของดินแดนไทย และพุทธศตวรรษที่ 18 ตรงกับสมัยบายน ในรัชสมัยของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ซึ่งมีการสร้างหรือพัฒนาเส้นทางโบราณจากเมืองพระนครในกัมพูชา มุ่งมายังกลุ่มปราสาทตาเมือน ผ่านอำเภอบ้านกรวด เขาพนมรุ้ง และไปสิ้นสุดที่เมืองพิมาย ดังจะเห็นได้จากโบราณสถานประเภทบ้านมีไฟ (ปราสาทถมอในอำเภอบ้านกรวด) ก่อนที่อำนาจของอาณาจักรเขมรโบราณที่เมืองพระนครจะเสื่อมลงภายหลังการสิ้นพระชนม์ของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 จากข้อมูลทั้งหมด สามารถกล่าวได้ว่าปัจจัยการเลือกใช้พื้นที่ในอำเภอบ้านกรวด จังหวัดบุรีรัมย์ แบ่งได้ 2 ประเด็น ได้แก่ 1. ปัจจัยทางธรรมชาติ มีทรัพยากรทางธรรมชาติในพื้นที่เอื้อต่อการตั้งถิ่นฐาน และเป็นแหล่งอุตสาหกรรมต่าง ๆ 2. ปัจจัยทางวัฒนธรรม จากการแผ่ขยายอำนาจของอาณาจักรเขมรโบราณเข้ามาในประเทศไทยได้อย่างเข้มข้นโดยเฉพาะในช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ 16 - กลางพุทธศตวรรษที่ 17 ส่งผลให้เกิดความต้องการแหล่งอุตสาหกรรมจากแหล่งผลิตในบ้านกรวดที่สามารถส่งออกไปยังเมืองโบราณร่วมสมัยอื่น ๆ และสันนิษฐานว่าได้ใช้เส้นทางขนส่งด้วยเส้นทางโบราณ ก่อนที่เส้นทางดังกล่าวจะถูกพัฒนาขึ้นอย่างเป็นทางการในสมัยบายน