พัฒนาการของแนวคิดและรูปแบบปราสาทในศิลปะไทย

Abstract

วิทยานิพนธ์นี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ ศึกษาถึงพัฒนาการและปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อแนวคิดและรูปแบบของปราสาทในศิลปะไทย นับตั้งแต่ในศิลปะก่อนพุทธศตวรรษที่ 19 ได้แก่ ศิปละทวารวดี ศิลปะศรีวิชัย ศิลปะขอมในประเทศไทยและศิลปะหริภุญชัย รวมทั้งในศิลปะหลังพุทธศตวรรษที่ 19 ได้แก่ ศิลปะสุโขทัย ศิลปะอยุธยาและศิลปะรัตนโกสินทร์ ในการวิจัยนี้ ได้อาศัยข้อมูลหลักฐานจากงานสถาปัตยกรรมและงานศิลปกรรมในแขนงต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง เช่น งานจิตรกรรม งานประติมากรรม งานมัณฑนศิลป์ และงานประณีตศิลป์ รวมถึงข้อมูลจากจารึกและเอกสารทางประวัติศาสตร์ ผลการวิจัยพบว่า ปราสาทในศิลปะไทยช่วงก่อนพุทธศตวรรษที่ 19 มีพื้นฐานของแนวคิดและรูปแบบซึ่งได้รับอิทธิพลมาจากศิลปะอินเดีย โดยเฉพาะปราสาทแบบเรือนชั้น แบบวิมานในศิลปะอินเดียใต้ นับตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา ในศิลปะสุโขทัย ศิลปะล้านนาและศิลปะอยุธยา แนวคิดและรูปแบบดังกล่าวยังคงมีพัฒนาการที่สืบเนื่องต่อมา ขณะเดียวกันก็เกิดรูปแบบที่แสดงถึงการลดรูปไปเป็นปราสาทแบบเรือนยอด รวมทั้งยังมีการรับเอาแรงบันดาลใจจากศิลปะในวัฒนธรรมใกล้เคียงรอบข้างมาพัฒนา ปรับปรุง และคลี่คลายจนเกิดแบบแผน ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะในแต่ละศิลปะ โดยเฉพาะในศิลปะอยุธยาตอนปลายที่จะเป็นพื้นฐานและแบบอย่างอันสำคัญให้กับแบบแผนของปราสาท ในศิลปะรัตนโกสินทร์ซึ่งได้พัฒนาต่อมาจนเกิดเป็นระเบียบแบบแผนอันเคร่งครัด อย่างไรก็ตาม รูปแบบอันเป็นลักษณะเฉพาะรวมถึงแนวคิดของการใช้งาน และรูปแบบซึ่งต่างไปจากแบบแผนประเพณี ก็ได้ปรากฎในศิลปะรัตนโกสินทร์ด้วย

The objective of the dissertation is to study the development of and influential factors on the concept and form of the prasada in Thai architectural art beginning with pre- 19th Buddhist century art, namely the Dvaravati, Srivijaya, Siamese-Khmer and Haribhunjaya styles, and leading on to post-19th Buddhist century art, namely the Sukhothai, Lanna, Ayudhya and Ratanakosin styles. The research makes use of related documents and evidence concerning architecture and fine arts, such as painting, sculpture, interior decoration and decorative art, including inscriptions and historical documents. The research has found that the prasada in pre-19th Buddhist century Thai art is conceptually and formalistically based on and influenced by Indian art, particularly the vimana-style, tiered structure of the Prasada in South Indian art. From the 19th Buddhist century onwards, in the Sukhothai, Lanna and Ayudhaya arts, the adopted concept and form continued to dominate, while, at the same time, the form was reduced to the spired structure, as well as being inspired by neighbouring cultures in improving, adopting and adapting the stylistic conventions of each period. In particular, the late Ayudhyan style was the basis and model of the conventions of the Ratanakosin Prasada and was further developed into a rigid convention. However, the distinctively characteristic form, as well as the functional and formalistic concepts that have deviated from the original conventions, remain evident in Ratanakosin art.