การศึกษาเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ในสมัยสุโขทัย

Abstract

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1. เพื่อศึกษาประวัติศาสตร์ทางวัฒนธรรม การเมือง การปกครอง ศาสนา เพื่อใช้เป็นฐานข้อมูลในการศึกษาร่วมกับระบบวิธีวิจัยทางประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม 2. เพื่อศึกษาบทบาทและหน้าที่ของเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ในเขตพื้นที่ทางวัฒนธรรมสุโขทัย 3. เพื่อศึกษากระบวนการออกแบบของเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ จากการศึกษาสามารถสรุปผลการศึกษาได้ดังนี้ ภายใต้เงื่อนไขและปัจจัยทางการเมืองในสมัยพระยาลิไทที่รัฐสุโขทัยตกอยู่ภายใต้แรงกดดันทางการเมืองจากรัฐโดยรอบที่มีอำนาจทางการเมืองเข้มแข็งขึ้นประกอบกับปัญหาการสืบทอดอำนาจปกครองของราชวงศ์พระร่วงได้บันทอนอำนาจทางการเมืองซึ่งเป็นแรงผลักดันให้รัฐสุโขทัยตกอยู่ในฐานะของรัฐกันกระทบ (Buffer Stata) ภายใต้ภาวะการณ์ดังกล่าวพระยาลิไทได้ทรงหาแนวางในการดำเนินนโยบายเพื่อฟื้นฟูสถานภาพของรัฐสุโขทัยให้มีความมั่นคงเป็นปึกแผ่นอีกครั้ง โดยมีแนวคิดให้สุโขทัย เป็นรัฐศูนย์กลางทางศาสนา ที่มีพุทธศาสนาเถรวาทลังกาวงศ์เป็นกลไกสำคัญที่มีส่วนกำหนดแนวความคิดที่นำไปสู่กระบวนการจัดตั้งรัฐสุโขทัยขึ้นใหม่ อันส่งผลต่อการฟื้นฟูและขยายสาระตลอดจนการสร้างสัมพันธภาพในคติความเชื่อต่างๆที่มีมาก่อนสมัยพระยาลิไทก่อให้เกิดระบบคติความเชื่อที่นำไปสู่การสังเคราะห์แนวความคิดในการสร้างสัญลักษณ์ทางศาสนาต่างๆซึ่งมีบทบาทหน้าที่ในกระบวนการจัดตั้งรัฐสุโขทัยขึ้นใหม่ จากภาวะการณ์ดังกล่าวจึงปรากฏงานสถาปัตยกรรมที่มีบทบาทและหน้าที่สัมพันธ์กับแนวความคิดเกี่ยวกับกษัตริย์และการจัดตั้งรัฐอันหมายถึง ความต้องการศูนย์กลางทางสัญลักษณ์ใหม่ ซึ่งนำไปสู่กระบวนการสังเคราะห์คติสัญลักษณ์ที่มีความหมายในบริบททางวัฒนธรรมสุโขทัยในช่วงเวลานั้นอันได้แก่ สัญลักษณ์ดอกบัว กระบวนการออกแบบเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์เกิดขึ้นจากการกำหนดรูปสัญลักษณ์ที่นำไปสู่การสังเคราะห์ค่าความหมายเพื่อนำไปใช้ในกระบวนการออกแบบ โดยสัญลักษณ์ของตอกบัวแสดงถึง การอุบัติขึ้นของกัปป์(กาละ) และโลก(เทศะ)ใหม่ ดังปากฏในไตรภูมิพระร่วง ที่มีนัยยะสอดคล้องกับความต้องการสัญลักษณ์ใหม่ในกระบวนการจัดตั้งรัฐ ในช่วงที่พระยาลิไททรงขึ้นครองราชย์ ซึ่งใกล้กับช่วงความเสื่อมที่ 2 ตามพุทธพยากรณ์ และถือเป็นการสืบศาสนาให้ถึงยุคพระศรีอาริยเมตไตรย ปรากฏหลักฐานในบทบาทและหน้าที่ของเจดีย์ประธานของวัดที่มีศักดิ์และความสำคัญสูงสุดถือเป็นศูนย์กลางรัฐ เช่น วัดมหาธาตุ สุโขทัย และเมืองในกลุ่มเมืองลูกหลวงของสุโขทัย เช่น วัดเจดีย์เจ็ดแถว ศรีสัชนาลัยวัดบรมธาตุกำแพงเพชร (นครชุม) วัดมหาธาตุ เพชรบูรณ์ วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ พิษณุโลก วัดเจดีย์เจ็ดยอด ไตรตรึงส์วัดพระธาตุ เมืองตาก (เก่า) เป็นต้น นอกจากนี้ยังปรากฏบทบาทและหน้าที่ของเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ภายนอกกำแพงเมืองที่เป็นศูนย์กลางทางกายภาพในการจัดตั้งชุมชนในระดับต่างๆ ที่ก่อให้เกิดความเชื่อมโยงระหว่างชุมชนโดยรอบ ที่ถือเป็นหน่วยย่อยทางวัฒนธรรมอันมีความสำคัญต่อระบบเศรษฐกิจที่เป็นรากฐานสำคัญของเสถียรภาพทางอำนาจการเมือง การปกครองของรัฐสุโขทัย รวมทั้งยังปรากฏตามเมืองที่มีความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมพุทธศาสนากับสุโขทัย เช่นเชียงใหม่ น่าน อุตรดิตถ์ พะเยา เป็นต้น นอกจากนั้นสัญลักษณ์ดอกบัวยังแสดงถึงความปรารถนาที่จะกลับมาเป็นพระอนาคตพุทธเจ้าของพระยาลิไท ดังปรากฏในกระบวนการออกแบบเจดีย์ห้ายอด จากที่ตั้งซึ่งตั้งอยู่ทางทิศใต้ของกลุ่มเจดีย์ประธานอันสัมพันธ์กับแผนภูมิทงพุทธจักรวาล กำหนดรูปสัญลักษณ์ให้เจดีย์ห้ายอดเป็น ชมพูทวีป อันเป็นสถานที่แห่งเดียวที่พระอนาคตพุทธเจ้า จะมากำเนิด และดอกบัวจะอุบัติขึ้นที่นั่น จากกระบวนการออกแบบดังกล่าว ส่งผลให้รูปแบบเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ที่ปรากฏในแต่ละพื้นที่อยู่ในระเบียบมาตรฐานร่วมกัน ตั้งแต่การเลือกทําเลที่ตั้ง การวางผังตามเกณฑ์กำหนดศักดิ์ การออกแบบตามหลักเกณฑ์การก่อรูป การออกแบบตำแหน่งและเรื่องราวโครงภาพปูนปั้นประดับตกแต่ง เนื่องจากได้รับการกำหนดรูปสัญลักษณ์จากศูนย์กลางอันเป็นรูปแบบงานประเพณีของวัฒนธรรมหลวง และเผยแพร่ไปในพื้นที่ที่มีวัฒนธรรมร่วมกัน โดยมีกระบวนการทางการช่าง อันได้แก่การเลือกวัสดุ การออกแบบระบบโครงสร้าง ตลอดจนเทคนิควิทยาการของแต่ละพื้นที่รองรับ วิธีทางการช่างและเทคนิควิทยาการก่อสร้างในกระบวนการก่อรูปของเจดีย์ได้รับการกำหนดโดยรูปสัญลักษณ์ ที่นำไปสู่การกำหนดหลักเกณฑ์การก่อรูปของเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ซึ่งอยู่ภายใต้กรอบความคิดหลักที่ว่าด้วย การลดทอนเชิงปริมาตรของรูปทรงสี่เหลี่ยมไปส่รูปทรงกลม อันได้แก่ ระบบการซ้อนชั้นลดเป็นหลักการและวิธีการที่นำมาใช้ในการจัดความสัมพันธ์องค์ประกอบของชุดฐานเขียงและฐานบัวลูกแก้วไก่ที่ให้ผลในการลดทอนปริมาตรอย่างราบรัดที่เป็นปฏิสัมพันธ์กับการลดทอนพื้นที่หน้าตัดทางแผนผัง ในขั้นตอนต่อมาเป็นระบบการลดทอนเชิงปริมาตร ด้วยคุณสมบัติการลดรูปทรงของฐานเรือนธาตุประกอบกับองค์เรือนธาตุส่งผลให้ค่ารูปทรงค่อยๆสูงเพรียวขึ้นและวิธีการย่อมุม45องศาที่มุมทั้ง 4 ของเส้นรอบรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสทำให้พื้นที่หน้าตัดในแผนผังรูป 8 เหลี่ยมมีความใกล้เคียงกับเส้นรอบรูปวงกลมมากขึ้น ในขั้นตอนสุดท้ายการสร้างค่าปริมาตรของรูปสัญลักษณ์เป็นระบบการขยายปริมาตรออกจากศูนย์กลาง อันส่งผลในเชิงสุนทรียภาพก่อให้เกิดความงาม อันเนื่องมาจากคุณสมบัติของเส้นรอบรูปที่ต่อเนื่องกัมพันธ์กับค่ารูปทรงเชิงปริมาตร

The Objective of Study 1. To examine the historical aspects of the lotus bud stupa in sukhothai period in relation to culture, politics, adminstration and religious in order to obtain useful information for research in architectural history. 2. To investigate the role and function d the lotus bud stupa in sukhothai cultural area. 3. To examine the design process of the lotus bud stupa During the period of king Lithai due to rising the political pressure of surriunding states as well as the problem succession of ruling power of Phra Ruang Dynasty, Sukhothai wes being force to become a buffer state declining the political influence. Under such situation king Lithai had to seek policy meatures to considerate the political status of sukhothai. Sukhothai was re-oriented to become The state of religion center, with Theraved buddism of the Langawong (Ceylonese) as a major machanism leading to the creation of new sukhothai state, which in effect caused renovation, expanation and integnation of different existing beliefs prior to the period of king Lithai. The impects of the process gave rise to the belief which lead to do creation of various religious symbols conductive to the creation of the new sukhothai state. Hence, architectural works during such period hed their role and functions related to the king and the creation of state. The need of the new symbol of center had lead to invention of lotus symbol which of the product of synthesis of the symbolitical theme. reflecting the context of existing sukhothai culture during such period. The process of designing the lotus bud stupa developed from the specification of pictorial symbol leading to the synthesis of meaningful value. The lotus symbol represented the origin of new time (kalpa or kala) and space (teasa), as mentioned in tribhum, in compliance with the requirement of the new symbol for the establishment of the new state, during the period of king Lithai’s entronment. This priod was near the secound period of decline according to Buddism prediction, which was regarded as part of the succession of the region toward the period of Phar sriariyameatriya.. Evidence showed the rola and function of the main stupa in the most significant temple as central state landrmark, for example wat mahathat in sukhotthi and other temple in cities of sukhothai such as wat chedi jet tae (srisatchenalei), wat baromthat nakornchum (kampangphet), wat mahathat petchaboon, wat phrasriratanamahathat pitsanulok, wat chedi chet yeod trirtreung (kampangphet), wat pharthat (old-town of tak). In addition, it was evident that the lotus bud stupa outside city wall served as a physical central landmark for community settlement at various levels, as well as creating networks of periphenal communities, which were negarded as cultural sub-groups and part d economic base contabuting to the stability of political and administrative power of sukhothai. Besides, the lotus bud stupa were also found in cther cities having Buddhist cultural relation with sukhothai, such as Chiangmai, Nan, Utradit, Pa-yeo. Futuremore, the lotus symbd reflected in which of king Lithai to return to the next life as future Buddha. This was evident by the design of chedi ha yeod situeted in the south of the main stupa. According to the ley-out of Buddhist cosmology chdei ha yeod were identified as Jambu Dvipa which was the only lication where the future Buddha was supposed to be born and the lotus occurred. Due to such design process the lotus bud stupa in various location to have fometion of common standards including selection of the location, the ley-out according to valuete criteria, the design of position and appropriate epic for decorating stucco. Common symbol specification was specified by central traditional design of royal culture tobe adopted in various location of common culture, through technical and craft process including material selection, structural design, as well as techniques and methodologies of each location. Craftsmanship and constuction technologies for the formation of the stupa was being specifield by the symbol leading to the specification of criteria for the lotus bud stupa formation, which was underlined by the principle of volume reduction from rectangular column to circular column resulting in the step pyremid system. These principle and methodologies were being used for the intregrated arrengment of the terrace base and the bua luk kaeo ok kai base resulting in instant reduction of volume relative to the reduction of plane surface area. The following step was to employ the system of volumn reduction imitating the formation of garba resulting in the formation of steedify teparing structure. The method of 45 angle reduction at the corner of the square make the surface area of the octagonal plane increasingly close to the circular area. The final step was the volume making of the symbol based on thesystern of increasing volume from the center, contributing to asthetic and beaty due to the continuation of outline in relation in the valurninous appearance.