รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ โครงการมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์และพลวัตทางวัฒนธรรมบนพื้นที่สูงในอาเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน (เล่มที่ 9: พิพิธภัณฑสถานศึกษา)

Abstract

การวิจัยด้านพิพิธภัณฑสถานศึกษาเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ มีวัตถุประสงค์ คือ 1) เพื่อศึกษาแนวทางการใช้ประโยชน์จากงานวิจัย 2) เพื่อจัดทำศูนย์ข้อมูล/พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นจากข้อมูลการวิจัย การดำเนินงานแบ่งเป็น 3 ส่วนหลักๆ คือ การดำเนินการด้านเอกสาร การดำเนินการด้านภาคสนาม และการจัดการข้อมูลในรูปแบบพิพิธภัณฑ์ ผู้วิจัยได้ดำเนินการวิจัยโดยเก็บข้อมูลหลักจากการโครงการวิจัยทั้งหมด 4 โครงการ ได้แก่ โครงการโบราณคดีบนพื้นที่สูงในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ระยะที่ 1-2 (พ.ศ. 2544-2549) โครงการสืบค้นและจัดการมรดกทางวัฒนธรรมอย่างยั่งยืนในอำเภอปาย-ปางมะผ้า-ขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน (พ.ศ. 2549-2555) โครงการการปฏิสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์กับสิ่งแวดล้อมบนพื้นที่สูงในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน (พ.ศ. 2556-2559) และโครงการมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์และพลวัตทางวัฒนธรรมบนพื้นที่สูงในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน (พ.ศ. 2560-2563) ร่วมกับการสัมภาษณ์กลุ่มผู้มีส่วนเกี่ยวข้องภายในพื้นที่อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน และนำข้อมูลมาประมวลเพื่อวางแผนออกแบบนิทรรศการสำหรับพิพิธภัณฑ์ประจาพื้นที่บ้านถ้ำลอด ซึ่งนำแนวคิดด้านพิพิธภัณฑ์นิเวศมาใช้เพื่อประเมินบทบาทของคนภายในพื้นที่และศักยภาพของพื้นที่ นำแนวคิดการถอดบทเรียนมาใช้เพื่อจัดการข้อมูลให้เป็นหมวดหมู่ และนำข้อมูลเหล่านั้นมานำเสนอตามแนวคิดการจัดนิทรรศการในพิพิธภัณฑ์ และแนวคิดด้านพิพิธภัณฑ์เสมือนจริงเพื่อนำเสนอข้อมูล ผลการวิจัย คือ ข้อมูลทั้งหมดสามารถนำเสนอในรูปแบบพิพิธภัณฑ์เสมือนจริงภายใต้ชื่อ “นิทรรศการเสมือนภายใต้โครงการมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์และพลวัตทางวัฒนธรรมบนพื้นที่สูงในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน” นิทรรศการนี้เป็นนิทรรศการแบบถาวรที่เน้นเนื้อหาเป็นหลัก มีจุดมุ่งหมายเพื่อสื่อสารข้อมูลด้านโบราณคดีในพื้นที่อำเภอปางมะผ้า ด้วยชุดข้อมูลที่ครบถ้วน ทันสมัย และเข้าใจง่าย แสดงให้เห็นถึงเอกลักษณ์ของชุดข้อมูลด้านโบราณคดีที่มีข้อคิดค้นใหม่และมีจุดเชื่อมโยงกับชุมชนได้ โดยมีหัวข้อเรื่องหลัก 3 หัวข้อ คือ 1) เรื่องชาวบ้านและงานโบราณคดี 2) พัฒนาการทางวัฒนธรรม ความเป็นอยู่ และสภาพแวดล้อมยุคก่อนประวัติศาสตร์ และ 3) จากอดีตสู่ปัจจุบันและการสืบสานเพื่อความยั่งยืน จุดเด่นของนิทรรศการคือความรู้ด้านสังคมวัฒนธรรมของคนในสมัยไพลสโตซีนตอนปลาย: วัฒนธรรมหินกะเทาะ (35,000-10,000 ปีมาแล้ว) โฮโลซีนตอนต้น: วัฒนธรรมหินกะเทาะ (9,720-7,250 ปีมาแล้ว) และโฮโลซีนตอนปลาย: วัฒนธรรมโลงไม้ (2,260 ปี-1,520 ปีมาแล้ว) กลุ่มเป้าหมายหลักของพิพิธภัณฑ์เสมือนจริงเป็นกลุ่มคนในพื้นที่บ้านถ้าลอด ซึ่งเป็นทั้งผู้เข้าชมและผู้ดูแลจัดการพิพิธภัณฑ์ต่อไปในอนาคต พิพิธภัณฑ์เสมือนจริงนี้มีการประเมินผล 3 แบบ คือ 1) ประเมินผลจากงานประชุมวิชาการ ในช่วงเปิดตัวพิพิธภัณฑ์เสมือนครั้งแรก 2) ประเมินผลโดยการทำแบบประเมินจากในพิพิธภัณฑ์เสมือน โดยจัดมุมหนึ่งในห้องนิทรรศการให้ผู้เข้าชมคลิกเข้าไปทาแบบประเมิน และ 3) ประเมินจากการสอบถามผู้ใช้งานซึ่งเป็นคนในพื้นที่ ผลการประเมินแสดงให้เห็นว่าผู้เข้าชมทั้ง 3 กลุ่มมีความชื่นชอบรูปแบบการนำเสนอด้วยเทคนิคแบบ 3 มิติ และการนำเสนอแบบพิพิธภัณฑ์เสมือนจริง ทั้งยังพึงพอใจต่อเนื้อหาที่เป็นข้อมูลความรู้ และเนื้อหาของวัตถุ ลักษณะการออกแบบและเนื้อหาในลิ้งค์ที่เชื่อมโยงไปสู่ข้อมูลของแหล่งโบราณคดีตามสื่อต่างๆ อย่างไรก็ตาม ความพึงพอใจต่อความสะดวกนั้นแตกต่างกันตามพื้นที่ที่เข้าใช้งาน กล่าวคือ กลุ่มผู้ใช้งานที่เป็นคนนอกพื้นที่สามารถเข้าใช้งานได้สะดวกกว่าเนื่องจากสัญญาณอินเทอร์เน็ต (4G/5G) มีความเสถียรกว่ากลุ่มคนในพื้นที่ซึ่งเป็นกลุ่มเป้าหมายหลักของโครงการ เพื่อแก้ปัญหาดังกล่าว ผู้วิจัยจึงปรับปรุงการนำข้อมูลเข้าสู่ระบบให้มีความกระชับมากขึ้น และวางรูปแบบพิพิธภัณฑ์ในสถานที่จริง เพื่อเป็นแนวทางพัฒนาจัดตั้งพิพิธภัณฑ์ในพื้นที่พร้อมจัดทำคิวอาร์โค้ดเพื่อเข้าถึงข้อมูลเพิ่มเติมอื่นๆ และยังสามารถเข้าชมพิพิธภัณฑ์เสมือนจริงควบคู่กันได้อีกด้วย ผลจากการศึกษาวิจัยด้านพิพิธภัณฑสถานศึกษาในครั้งนี้สามารถใช้เป็นแนวทางเพื่อพัฒนาให้เป็นศูนย์ข้อมูลหรือพิพิธภัณฑ์ในชุมชนอื่นที่มีลักษณะใกล้เคียงกับชุมชนบ้านถ้ำลอดได้ เช่น ในชุมชนบ้านไร่ เนื่องจากเป็นพื้นที่ที่มีลักษณะใกล้เคียงกันและมีข้อมูลที่มีศักยภาพพร้อม อีกทั้งทางผู้วิจัยเองยังสามารถนาผลการวิจัยครั้งนี้มาเป็นตัวอย่างสาหรับนักศึกษาในรายวิชาด้านพิพิธภัณฑสถานวิทยา ให้สามารถเห็นตัวอย่างจากกรณีศึกษาจริงและเพิ่มเติมประสบการณ์ให้กับผู้เรียนได้อีกทางหนึ่งด้วย